درد آن را و گرچه از پايم نينداخت تحمل كردم . قم شهر بزرگى است نهاده بر دشتى گسترده دامن ، در برابر كوه نسبة بلندى كه فاصله‌اش بيش از نيم فرسنگ نيست . شهر به شكل مستطيلى است كه از خاور به باختر در طول رودخانه‌اى دامن كشيده است . دربارهء عدهء سكنه و خانه‌هايش تحقيق كافى نكرده‌ام . چنان كه مىگويند پانزده هزار خانه دارد ، و پيرامنش را باغهايى فرا گرفته است ، قم را خندقى شهربند كرده است ، و نيز بارويى نيمه ويران دارد كه در فواصلى معين آثار برجهايى ديده مىشود . مقبرهء رستم خان يكى از شاهزادگان سلسلهء سلاطين اخير گرجستان در يكى از باغهاى بزرگ و باصفاى آنست . اين باغ وسيع اكنون گردشگاه عامه مىباشد . شاهزادهء موصوف به شوق و اميد پادشاهى يافتن اين سرزمين به دين اسلام گرويد . دو ديوار زيبا در لبه و تمام طول نهر و سراسر درازاى شهر كشيده شده ، و در آخرين حدّ شرقى رودخانه پل عظيمى ساخته‌اند . گرچه اين شهر از نظر تجارى چندان معتبر نيست ولى بازارهاى خوب و آبادى دارد كه در آنها همه‌گونه جنس موجود است . ميوه‌هاى تازه و خشك مخصوصا انار ، همچنين مقادير زيادى صابون ، سفالهاى سفيد و لعابدار ، تيغهء شمشير مهم‌ترين صادرات اين شهر است ، تيغه‌هاى شمشير قم در سراسر ايران از نظر جوهر و جنس مشهور است . كوزه‌هاى سفالين اين شهر به سبب تخلخلى كه دارند آب را در تابستان خوب و به سرعت سرد مىكنند . آنان كه مىخواهند در فصل تابستان پيوسته آب سرد بنوشند از هر كوزه بيش از پنج يا شش روز استفاده نمىكنند ، زيرا منافذ ريز آنها بر اثر وجود ذرات كوچك محلول در آب بسته مىشود ، و از آن پس آب سرد نمىشود . براى اين كه بوى گل كام نوشندگان آب را نيازارد معمولا نخست داخل كوزه را با گلاب مىشويند سپس آن را پراز آب مىكنند ، پارچهء خيسى را دورش مىبندند و به جايى مىآويزند . پس از سپرى شدن شش ساعت يك چهارم آب درون آن به بيرون ترشح و كاسته مىشود . اما از آن پس ترشح آب كندتر و پس از چند روز كاملا متوقف مىگردد ، و از اين زمان اگر مدتى آب در كوزه بماند طعمش اندكى عوض مىشود . بيشتر خانه‌هاى قم پايابهايى دارد كه چهل تا پنجاه پله مىخورد و مردم آب آشاميدنى خود را از آنها برمىدارند . آب اين پاياب‌ها از چشمه‌هايى در همان محل مىجوشد و از شيرهايى كه بر آن تعبيه شده استفاده مىشود بسيار سرد است و